Znajomość i zaspokajanie potrzeb pokarmowych ryb są bardzo ważne. W handlu jest tyle rodzajów pokarmów, że bez trudu można zapewnić rybom odpowiedni zarówno pod względem ilości, jak i jakości. Można także samemu zdobywać żywy pokarm lub posłużyć się niektórymi „ludzkimi" produktami spożywczymi. Mamy także do dyspozycji wiele produktów sztucznie przygotowywanych i naturalnych, których rozmaite połączenia doskonale zaspokoją potrzeby mieszkańców naszego akwarium. Ryby żyjące w przejrzystych wodach posługują się przede wszystkim wzrokiem, poszukując pokarmu. Węch natomiast odgrywa główną rolę u ryb bytujących w mętnych wodach. Jedne i drugie lokalizują swoją zdobycz także dzięki falowaniu wody wywołanemu przez jej ruch. Odbierają je dzięki komórkom czuciowym usytuowanym na obu bokach i tworzącym tzw. linię naboczną. Niektóre ryby polują z zasadzki, inne zaś skubią rośliny. Ich pokarm jest więc różnorodny.

Wymagania pokarmowe

W zależności od rodzaju pokarmu, jakim ryby się odżywiają, dzielimy je na trzy grupy: ryby mięsożerne, roślinożerne i wszystkożerne. Sposób odżywiania się niektórych gatunków zmienia się z wiekiem osobnika: dieta staje się bardziej urozmaicona lub przeciwnie, wyspecjalizowana.

• Ryby mięsożerne. Atakują żywe zwierzęta, zwykle osłabione, zdecydowanie rzadziej zjadają martwe. Ich zdobyczą padają głównie pierścienice, owady i ich larwy, skorupiaki, inne, mniejsze ryby, narybek, czasem nawet ich własny. Mięsożernymi rybami słodkowodnymi są skalary i bojowniki, a morskimi amfipriony i rogatnice. Niektóre ryby mięsożerne mają wyspecjalizowaną dietę. Na przykład pewne ryby morskie - chetoniki - odżywiają się koralami.

• Ryby roślinożerne. Naprawdę wyłącznie roślinożernych ryb jest mało i są raczej utrapieniem dla akwarystów, ponieważ mogą zniszczyć delikatniejsze rośliny. Niemniej ryby roślinożerne są czasem użyteczne, gdyż usuwają glony nitkowate, które mają tendencję do nadmiernego rozwoju i zarastania akwariów. Glonami odżywiają się np. Tropheus sp. z jeziora Tanganika. Niektóre ryby, ściśle roślinożerne w środowisku naturalnym, w akwarium stają się wszystkożerne, jak np. molinezje i mieczyki.

• Ryby wszystkożerne. Ryby te pobierają rozmaity pokarm, zarówno drobne zwierzęta, jak i dość delikatne części roślin. Karpiowate (np. kardynałek i brzanki) i gupiki są najbardziej znanymi rybami wszystkożerny-mi. Ich pysk jest wyposażony w niższe i szersze zęby niż u ryb mięsożernych, umożliwiające im rozdrabnianie pokarmów różnego rodzaju.

Nisze pokarmowe

Wiele ryb poszukuje pokarmu w toni wodnej, inne pobierają pokarm w różnych miejscach. Półdziobki czy pryskacze polują na swoją zdobycz, często żywe owady, poza środowiskiem wodnym, pływając tuż pod powierzchnią wody. Inne ryby pływają tuż przy dnie, gdzie zdobywają pokarm, rozgrzebując podłoże, jak np. kiryski, glonojady i mruki. Trzeba wiedzieć o tych naturalnych preferencjach, gdy podaje się pokarm. Wystarczy przyjrzeć się pyskowi ryby, aby zorientować się, gdzie ona żeruje: jeśli jest skierowany ku górze, to ryba pobiera pokarm tuż pod powierzchnią wody, jeśli ma położenie końcowe, to ryba żeruje w toni, a skierowany ku dołowi, tzw. dolny, wskazuje, że ryba znajduje pokarm na dnie.

Wymagania pokarmowe ryb

Pokarm zawiera trzy rodzaje głównych składników odżywczych: białka, tłuszcze i węglowodany, które łącznie stanowią całą dawkę pokarmową. Inne substancje, np. witaminy, są niezbędne, ale występują w małych ilościach. Zbilansowany pokarm powinien dostarczyć rybom wszystkich niezbędnych składników w odpowiednich proporcjach.

• Białka. Te związki są niezbędne do rozwoju, między innymi budują masę mięśniową. Odgrywają także bardzo ważną rolę w rozmnażaniu ryb, ponieważ stanowią większą część zawar- tości jaj. Ryby mięsożerne potrzebują dożo białka: 45-55% wszystkich sktadników odżywczych; podobnie narybek, który szybko się rozwija. Ryby wszystkożerne i roślinożerne potrzebują go mniej: 25-35%.

• Tłuszcze. Związki te muszą być zawarte w diecie ryb hodowlanych, ponieważ wraz z białkami stanowią znaczą część substancji zapasowych jaj (wchodzą w skład żółtka, wypełniającego pęcherzyk żółtkowy larw ryb). Ich ilość nie może jednak przekraczać około 15% całości składników pokarmowych. Podane w większej ilości, gromadzą się w mięśniach i narządach wewnętrznych ryb.

• Węglowodany. Obficie występują przede wszystkim w roślinach, stanowią też większą część pokarmu ryb roślinożernych. Proporcjonalnie mniej jest ich w pokarmie ryb wszystko-żernych, a najmniej w diecie ryb mięsożernych.

• Witaminy i składniki mineralne. Substancje tych dwu typów są niezbędne do wzrostu i rozwoju funkcji życiowych ryb, choć w bardzo niewielkich ilościach. Zapotrzebowanie na wszystkie witaminy może pokryć tylko zbilansowany i bardzo urozmaicony pokarm. Sole mineralne ryby częściowo absorbują z wody, ale muszą także dostawać je w pokarmie. Jednym z najważniejszych pierwiastków jest wapń, gdyż wchodzi on w skład szkieletu.

Pokarmy sztuczne

Produkuje się je z mączek zwierzęcych, surowców roślinnych, mięsa i zwierząt morskich oraz wzbogaca w tłuszcze, witaminy i sole mineralne. Sztuczne pokarmy, dostępne w handlu akwarystycznym, są opracowane w taki sposób, aby odpowiadały potrzebom ryb. Wieiu producentów oferuje szeroki asortyment tych pokarmów. Istnieją pokarmy przeznaczone specjalnie dla określonych grup lub rodzin ryb: dla ryb żyworodnych, paletek, pielęgnic, ryb morskich itp.

Sztuczny pokarm należy przechowywać bez dostępu światła, w chłodnym i suchym miejscu. Można go trzymać przez wiele miesięcy, czasem nawet rok. Po tym czasie jego jakość stopniowo pogarsza się, a jako pierwsze rozkładowi ulegają witaminy. Nawet jednak najlepszy pokarm sztuczny nie zastąpi naturalnego, odpowiednio urozmaiconego. Dlatego też wielu akwarystów używa pokarmu sztucznego jako podstawowego i uzupełnia go pokarmem żywym lub innymi pokarmami naturalnymi.

Pokarm żywy

Są to małe bezkręgowce, których ruchliwość przywabia ryby. Można je dostać w sklepach, ale niektóre zbiera się w naturze. Przed podaniem żywy pokarm trzeba przepłukać letnią wodą.

• Larwy ochotkowatych. Jakkolwiek wyglądem przypominają pierścienice, oczywiście nimi nie są. Są to larwy owadów z rodziny ochotkowatych (Chiro-nomidae), pokrewnych komarom. Żyją w wodach słodkich o mulistym podłożu, obfitującym w materię organiczną. Można je także nabyć w sklepach akwarystycznych. Przechowuje się je w lodówce w zwilżonym papierze gazetowym (bibule) albo w wodzie, którą trzeba codziennie wymieniać. Jest to pokarm wysokobiałkowy chętnie zjadany przez większość ryb.

• Rureczniki. Są to smukłe, długie skąposzczety, żyjące w wodach słodkich obfitujących w materię organiczną. Dostępne są także w handlu. Przechowuje się je w lodówce lub w wodzie, która powinna być codziennie wymieniana. Stanowią dobry pokarm bogaty w białko.

• Inne bezkręgowce. Jako pokarm dla ryb służą także doniczkowce, a zwłaszcza grindale, rzadko dostępne w handlu, czasem na giełdach akwarystycznych, wyhodowane przez zapalonych akwarystów. Morskie bezkręgowce dużych rozmiarów, często używane jako przynęta na ryby (np. pierścienice), nadają się do karmienia największych ryb, zwłaszcza morskich.

• Krewetki. Wszystkie krewetki można bez pożywienia przechować przez tydzień w czystej, filtrowanej i natlenianej wodzie. Akwaryści mieszkający nad morzem mogą zbierać je w czasie odpływu w kałużach na brzegu i pod wodorostami. Najdrobniejsze można podawać największym rybom, zwłaszcza morskim. W niektórych dobrze natlenionych strumieniach można chwytać małym sitkiem kieł-że, skorupiaki podobne do krewetek (długości około 1 cm). Raczą się nimi chętnie słodkowodne i morskie ryby dużych rozmiarów.

• Małe rybki. Stanowią ulubiony pokarm wielu ryb mięsożernych. Akwaryści hodują bardzc plenne ryby żyworodne i używają ich narybku jako żywegc pokarmu. Jest to czasem dobre rozwiązanie w utrzymaniu ryb morskich, które trudno akceptują inny pokarm.

• Larwy owadów. W bardzc czystych i dobrze natlenionych wodach występują larwy owadów, często pod żwirem lub kamieniami. Niektóre z nich służą jako wędkarskie przynęty. Zbieranie ich za pomocą niewielkiego sitka nie jest łatwe, ale larwy te stanowią bardzo cenny dla ryb dodatek pokarmowy.

• Orzęski. Są to pierwotniaki, a więc mikroskopijne zwierzęta, zbudowane z jednej tylko komórki (podczas gdy na ciało ryby składają się miliardy komórek). Najbardziej znane są pantofelki, których wielkość nie przekracza 0,3 mm. Ze względu na niewielkie rozmiary stanowią one dobry pokarm dla narybku. Trudno je pozyskać z natury, można je jednak hodować w rozmaitych pojemnikach. Istnieje wiele „przepisów" na tę hodowlę, opartych na gotowanej sałacie, ziemniakach, skórkach bananów czy sianie, włożonych do wody. Materia roślinna umożliwia rozwój bakteriom, którymi żywią się pierwotniaki. Następnie do pojemnika hodowlanego należy włożyć nieco podłoża z akwarium działającego już parę miesięcy lub kilka mililitrów mułu pobranego z dna stawu, by w ten sposób wprowadzić pierwotniaki stanowiące zaczątek hodowli.

• Rozwielitki. Są to drobne skorupiaki należące do słodkowodnego zooplanktonu. Żywe rozwielitki mają dużą wartość odżywczą z uwagi na wysoką zawartość białek i soli mineralnych. Narybek bardzo je lubi. Wpuszczone do akwarium słodkowodnego, utrzymują się przy życiu aż do czasu zjedzenia przez ryby, a więc martwe daf-nie nie zanieczyszczają wody. Są dość rzadko dostępne w handlu, można więc łowić je na wiosnę, kiedy zaczynają poja- wiać się w niektórych płytkich zbiornikach wodnych. Często występują w bardzo licznych grupach, więc połów może okazać się bardzo owocny, jeśli użyjemy sitka o drobnych oczkach. W dobrze natlenionej wodzie długo pozostają żywe.

• Solówce. Są to drobne prymitywne skorupiaki, które zasiedlają małe słone zbiorniki całego świata. Stanowią żywy pokarm niezbędny prawie każdemu akwaryście. Osobniki dorosłe mają około 1 cm długości i można nimi karmić dorosłe ryby. Larwy, wielkości około 1/3 mm, służą jako pokarm dla narybku. Czasami stanowią jedyny sposób na uratowanie młodych ryb, które nie potrafią lub nie chcą jeść sztucznego pokarmu.

• Wrotki. Są to drobne bezkręgowce wodne, żyjące w wodach słodkich i słonych, wielkości 0,05-0,2 mm. Obecnie stanowią jedyny pokarm żywy odpowiadający larwom ryb morskich, które rozmnażają się w akwariach (np. amfiprionów - błazenków). Hodowla wrotków w słonej lub zasolonej wodzie jest trudna.

• Inne mikroskopijne zwierzęta. Inne drobne zwierzęta mogą także być interesujące dla akwarysty. Zwykle są to skorupiaki morskie, np. widłonogi, których wielkość nie przekracza kilku milimetrów, lub kryl z zimnych mórz, przypominający wyglądem drobne krewetki i będący pokarmem wielorybów. Zwierzęta te można kupić wyłącznie mrożone.

Pokarmy domowe

Niektóre składniki naszego jadłospisu dają interesujące możliwości wzbogacenia karmy dla ryb. Cenne są zwłaszcza białe mięso, ryby, krewetki, małże, żółtka jaj, szpinak i sałata. Wszystkie te pokarmy należy pokroić tak, aby wielkość kęsów odpowiadała wielkości pyska ryb. Pokarm ten można przygotować na zapas i zamrażać. cego trzeba ugotować przed podaniem, aby zniszczyć ewentualne bakterie.

• Mięso. Spośród mięs można wykorzystać mięso kurcząt, indyka i gotowaną szynkę, usunąwszy tłuste części. Czerwonego mięsa, zwłaszcza serc wołowych, należy podawać bardzo mało, zawiera ono bowiem dużo tłuszczu.

• Pokarmy morskie. Należy wybrać ryby o chudym mięsie, np. dorsza lub morszczuka. Trzeba pamiętać, że kruche mięso ryb rozpływa się w akwarium, zanieczyszczając wodę. Takiego ryzyka nie ma natomiast w przypadku używania krewetek. Często można nabyć je pozbawione pancerza w puszkach lub mrożone. Małże zawierają dużo białka, niewielką ilość tłuszczu, witaminy (zwłaszcza C) i składniki mineralne (wapń, fosfor, magnez, żelazo) w godnej uwagi ilości. Ich dostępność (całych czy bez muszli, w puszkach lub mrożonych) i niewielki koszt czynią z nich interesujący pokarm, który polecamy wszystkim akwarystom.

• Żółtka jaj. Jeśli akurat brakuje nam sztucznego drobnego pokarmu lub larw solowca dla narybku, to żółtko jaja ugotowanego na twardo uratuje sytuację. Jest to pokarm bardzo bogaty w białko i tłuszcze, a rozprowadzony w wodzie, rozpada się na drobne cząstki, odpowiednie dla małych pyszczków młodych. Można je także przesiać, aby usunąć najgrubsze kawałki. Żółtko trzeba podawać ostrożnie, aby nie spowodowało zanieczyszczenia wody.

• Warzywa. Szpinak, sałata i brokuły nadają się dla ryb roślinożernych. Przed podaniem należy zblanszować te warzywa, tzn. na kilka minut zanurzyć we wrzącej wodzie.

Karmienie

Ważne jest urozmaicenie diety ryb. Można im podawać naprzemiennie w ciągu kolejnych dni pokarm sztuczny, mrożony lub liofilizowany, i pokarmy domowe. W ten sposób pokryjemy zapotrzebowanie ryb na wszystkie składniki, zapobiegając wystąpieniu niedoborów żywieniowych. Nie należy jednak zapominać, że karmić prawidłowo - oznacza też nie przekarmiać. Po podaniu pokarmu należy pozostać chwilę w pobliżu akwarium. Jest to najlepsza chwila, by obserwować żyjące w nim ryby, zwłaszcza te, których zwykle nie widujemy często, ponieważ są nieśmiałe lub rzadko pokazują się w ciągu dnia, z pewnością jednak wraz z innymi podpłyną do pokarmu. Można wówczas zaobserwować preferencje pokarmowe każdej z nich, a prócz tego hierarchię między poszczególnymi osobnikami i gatunkami oraz ewentualne objawy chorób.

Obliczenie dawki

Bez względu na rodzaj pokarmu trzeba ostrożnie go dozować. Dawka dzienna nie powinna przekraczać kilku procent masy ciała ryby. Zmniejsza się wraz z wiekiem i wielkością ryby. Dawka przeliczona na masę ciała jest większa dla narybku i młodych ryb, których wzrost jest znacznie intensywniejszy niż osobników dorosłych, a zatem i ich potrzeby pokarmowe są większe niż dorosłych. Ryba mniejsza niż 4-5 cm powinna dostawać 2-3% tego, ile sama waży, tzn. kilka miligramów pokarmu dziennie. Ponieważ jednak nie możemy zważyć ryb ani precyzyjnie odmierzyć dawki pokarmu, wystarczy podać rybom kilka szczypt i upewnić się, czy wszystko zostało wkrótce zjedzone. Szybko nauczymy się oceniać dawkę pokarmów różnego rodzaju. Dawka dla osobników hodowlanych powinna być identyczna jak dla pozostałych dorosłych ryb. Nie trzeba karmić ich obficiej. Ważna jest natomiast jakość pokarmu, niezbędna do wytworzenia jaj.

Częstotliwość posiłków

Lepiej karmić ryby dwa razy dziennie, choć wystarczyłby im jeden posiłek, np. pół godziny po włączeniu oświetlenia i godzinę przed zgaszeniem światła. Częstotliwość karmienia narybku natomiast, zwłaszcza w ciągu pierwszego miesiąca życia, powinna być znacznie większa: co najmniej trzy - cztery razy dziennie. Młode ryby muszą otrzymywać pokarm dwa razy dziennie. Oczywiście zawsze trzeba podzielić dzienną rację pokarmu na określoną liczbę posiłków. Ryby nie są głodne, gdy ożywiają się, widząc nas, zbliżających się do akwarium. To normalna reakcja, wynikająca z przyzwyczajenia. Należy zachować zwykły rytm podawania pokarmu. Często zdarza się, że początkujący przekarmiają swoje ryby. Mogą one mieć wówczas stale rozdęty brzuch (niektórzy sądzą, że będą składały ikrę). Przekarmianie jednak zwykle trudno zauważyć, dopóki nie spowoduje śmierci ryb, np. w wyniku hipertrofii wątroby. Jeśli podejrzewamy, że przekarmialiśmy ryby, stale lub okazjonalnie, powinniśmy pominąć jeden lub kilka posiłków, zanim ponownie podejmiemy normalny rytm karmienia. Nie zaszkodzi to ani zdrowiu ryb, ani ich wzrostowi.

Pobieranie pokarmu

Większość ryb dość szybko przyzwyczaja się do rozkładu posiłków i z łatwością znajduje miejsce, w którym otrzymuje pokarm. Należy więc karmić je o określonych godzinach, zawsze z tej samej strony akwarium. Nowo przybyłe ryby szybko dołączą do innych w czasie posiłków. Zdarza się czasem, że niektóre żywsze lub większe od innych osobniki rzucają się na pokarm ze szkodą dla spokojniejszych i mniejszych. Należy wówczas rozprowadzić pokarm w całym zbiorniku, zająć najżywotniejsze ryby w jednym miejscu i zachować nieco pokarmu dla innych, aby nakarmić je w innym zakątku. Ryby przydenne zbierają często cząstki pokarmu, którego nie zjadły inne. Można im także podać przeznaczony dla nich pokarm w pobliżu dna, posługując się np. długą pincetą czy drewnianą pałeczką, albo dać im specjalne tabletki. Pokarm dla ryb aktywnych o zmierzchu lub nocą należy podawać przed zgaszeniem oświetlenia akwarium. Kiedy ryby wykryją, gdzie jest pokarm, mogą odmówić pobierania go lub wypluwać z różnych powodów; może po prostu nie odpowiadać ich upodobaniom, mieć niewłaściwy smak lub konsystencję (zbyt miękki czy za twardy).

Weekendy i wakacje

Większość ryb jest dość odporna i z łatwością może wytrzymać post trwający jeden do trzech tygodni bez szkody dla zdrowia, poza lekkim schudnięciem. Inaczej jest jednak z narybkiem, u którego brak pokarmu powoduje wyraźnie spowolnienie wzrostu, nie zawsze później możliwe do odrobienia. Podczas dłuższego postu ryby czerpią energię z rezerw ciała. Najpierw chudną, następnie słabną i stają się mniej odporne na choroby, zmiany warunków i w końcu sną z braku pokarmu lub na różne choroby. Jeśli mamy w planach dłuższą nieobecność w domu, w czasie której ryby nie będą karmione, musimy przed wyjazdem trochę zwiększyć im dawkę pokarmu. Po powrocie karmienie rozpoczynamy od mniejszych dawek, by po kilku dniach wrócić do normalnej ilości pożywienia. Można jednak zastosować dwa sposoby podawania pokarmu rybom podczas naszej nieobecności. Jednym z nich jest użycie automatycznego karmnika, który można dowolnie zaprogramować w czasie, ale który podaje tylko suche pokarmy. Drugi polega na tym, by poprosić przyjaciół, by raz czy dwa w tygodniu przyjechali nakarmić ryby i przy okazji skontrolować stan ich zdrowia i funkcjonowanie sprzętu. Najlepiej jednak, by byli to akwaryści, którzy będą umieli odpowiednio zareagować w razie jakichś problemów. W drodze rewanżu my możemy zająć się ich akwariami.

Resztki pokarmów

Ryb nie można zbyt obficie karmić. Przekarmianie ma fatalne skutki zdrowotne. Pokarm podawany w nadmiernej ilości nie zostaje zjedzony i zanieczyszcza wodę w akwarium. Mimo ostrożności może się zdarzyć, że damy rybom więcej pokarmu niż zdołają zjeść. Pewną jego część usunie filtr, ale reszta rozproszy się w wodzie, często niezauważalnie. Ponieważ w większości pokarm zawiera białko, w wyniku jego rozkładu będą powstawały związki azotowe, wskutek czego w wodzie pojawią się amoniak lub azotyny, które po pewnym czasie zagrożą zdrowiu ryb.

Odchody ryb

Ilość odchodów ryb (moczu i kału) jest proporcjonalna do ilości zjadanego pokarmu. Nawet gdy ryba nie je, zużywa białka i tłuszcze czerpane z własnego ciała, aby wytworzyć energię i nie zaprzestając wydalania, stopniowo chudnie. Wytwarza więc w naturalny sposób substancje potencjalnie toksyczne, które dołączają do resztek pokarmu rozproszonych w wodzie. Związki azotowe zgromadzone nawet w niewielkiej ilości, dość szybko wywołują szkodliwe skutki. Trzeba więc bardzo uważać i regularnie badać poziom azotynów. Rozsądne karmienie, odpowiednie zagęszczenie ryb w akwarium, sprawny filtr biologiczny, a także systematyczna wymiana wody zmniejszają niebezpieczeństwo związane z obecnością odpadów w akwarium.

Artykuły na temat żywienia: